«Cromwell» και «AKOE»: Οι δύο ομάδες που έδρασαν κατά το τελευταίο στάδιο του αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α.

Toυ Μιχάλη Σταυρή

Μια ενδιαφέρουσα πτυχή του αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α. είναι η αντίδραση των Βρετανών στο κίνημα των Ελλήνων του νησιού, πέραν των επίσημων μέτρων καταστολής που είχαν ληφθεί από την αποικιακή Κυβέρνηση της Κύπρου. Οι από τη βάση αντιδράσεις και η αυτόβουλη κινητοποίηση των στρατιωτών που υπηρετούσαν στο νησί κατά την τετραετία 1955-1959, μας επιτρέπουν να αντιληφθούμε καλύτερα τις συνθήκες μέσα στις οποίες εξελισσόταν η κυπριακή καθημερινότητα της εποχής και τη ψυχοσύνθεση των ανθρώπων οι οποίοι κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν τον ένοπλο αγώνα που ξεκίνησε την 1η Απριλίου 1955. Με την ευκαιρία συμπλήρωσης 63 ετών από το «Εγερτήριο Σάλπισμα» που ξεσήκωσε τους Έλληνες της Κύπρου, παρουσιάζουμε μια ιδιαίτερη πτυχή των βρετανικών αντιδράσεων: Τη δράση των μυστικών ομάδων «Cromwell» και «Α.Κ.Ο.Ε.». 

Οι ομάδες

Οι δύο ομάδες έδρασαν κατά το τελευταίο στάδιο του αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α. με κύριο στόχο τη διεξαγωγή ψυχολογικού πολέμου εναντίον των Ελλήνων του νησιού. Ποια ήταν, όμως, η σημασία των ονομάτων που είχαν επιλεχθεί; Ο «Cromwell» παρέπεμπε στον Oliver Cromwell, στον Βρετανό στρατιωτικό, ο οποίος διακρίθηκε στον πρώτο βρετανικό εμφύλιο πόλεμο του 1642 και ακολούθως ανέλαβε την ηγεσία του βρετανικού στρατεύματος. Καταπνίγοντας τις εξεγέρσεις που είχαν ξεσπάσει σε Ιρλανδία και Σκωτία, προέβη στην ένωση των βασιλείων Αγγλίας –  Ιρλανδίας – Σκωτίας. Η σημειολογία, λοιπόν, πίσω από τη χρήση του συγκεκριμένου ονόματος είναι ευδιάκριτη: Επρόκειτο για τον ηγέτη ο οποίος είχε καταστήσει τη Βρετανία μεγάλη δύναμη καταπνίγοντας επαναστάσεις.

Από την άλλη, η ονομασία της Α.Κ.Ο.Ε. ήταν πιο προφανής για τους Κυπρίους της περιόδου: Πρόκειται για αντιστροφή των αρχικών της Ε.Ο.Κ.Α., αποδίδοντας το ακρωνύμιο «Anti-Killers Organization of Expatriates». Από τα μέσα Μαΐου 1958 χρησιμοποιείτο και η επωνυμία «The EOKA Haters» (T.H.E), αφού, όπως εξηγούσε σε προκήρυξή της η οργάνωση, θεωρήθηκε ότι ο όρος «Expatriates» ήταν αδόκιμος καθώς δεν αντικατόπτριζε το πλήθος των πολέμιων της Ε.Ο.Κ.Α, όπου περιλαμβάνονταν, σύμφωνα με τους ανώνυμους συντάκτες, Ορθόδοξοι, Μουσουλμάνοι, Αρμένιοι, Μαρωνίτες και οι Βρετανοί.

Η εμφάνιση των ομάδων

Η πρώτη αναφορά για τη δράση της Α.Κ.Ο.Ε. εντοπίστηκε στις 5 Μαΐου 1958 και επρόκειτο για διανομή φυλλαδίων με τα οποία η ομάδα καλούσε τους Βρετανούς στην Κύπρο να μην ψωνίζουν από καταστήματα τα οποία έφεραν ελληνικά ονόματα και να μποϋκοτάρουν τα ελληνικά προϊόντα. Η στάση αυτή ήταν μάλλον αντίδραση στην αποτελεσματικότητα της «Παθητικής Αντίστασης» την οποία είχε κηρύξει ο Γρίβας δύο μήνες προηγουμένως.

Η υπογραφή «Cromwell» εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε φυλλάδιο της 9ης Σεπτεμβρίου 1958. Στο φυλλάδιο χαρακτηρίζονταν οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ ως «λακέδες της Εκκλησίας» και παροτρύνονταν οι Βρετανοί της Κύπρου σε μια σειρά μέτρων τα οποία περιλάμβαναν την αγορά προϊόντων μόνο από Κύπριους φιλικά προσκείμενους στην Κυβέρνηση, την οπλοφορία των Βρετανών στο νησί και την άσκηση πίεσης για άρση του δικαιώματος έφεσης στην επιβολή θανατικής ποινής στους αγωνιστές της ΕΟΚΑ.

Η δράση τους

Η δράση του «Cromwell» και της Α.Κ.Ο.Ε., περιορίστηκε στη διανομή απειλητικών φυλλαδίων (ελάχιστα έχουν εντοπιστεί και λίγες είναι οι αναφορές στον Τύπο, οπότε πρόκειται για περιορισμένη), στην παρότρυνση μποϋκοταρίσματος των ελληνικών προϊόντων και στην αναγραφή συνθημάτων σε τοίχους. Εξαίρεση στην «ειρηνική» αυτή μορφή δράσης, αποτέλεσε η τοποθέτηση εκρηκτικού μηχανισμού στο Μετόχι της Μονής Κύκκου στη Λευκωσία, στις 11 Σεπτεμβρίου 1958, δύο μέρες μετά την εμφάνιση του «Cromwell». Στον χώρο της έκρηξης είχαν αναγραφεί τα αρχικά Α.Κ.Ο.Ε.

Παραθέτουμε μια σειρά άλλων ενεργειών των δύο ομάδων όπως εντοπίστηκαν στον Τύπο της εποχής: Στα τέλη Μαΐου 1958 σύνθημα της Α.Κ.Ο.Ε. αναγράφηκε στο χωριό Μονάγρι της Λεμεσού, ενώ στις 9 Σεπτεμβρίου του ιδίου έτους, ο «Cromwell» καλούσε μέσω προκήρυξής του για άσκηση πιέσεων στη βρετανική κυβέρνηση προς απόσυρση των οικονομικών κονδυλίων που είχαν ψηφισθεί για την Κύπρο. Δυο μέρες αργότερα, κατά τη διάρκεια στρατιωτικής περιπολίας, αναγράφηκαν στην πλατεία του χωριού Τύμπου της Λευκωσίας τα ονόματα των ομάδων. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1958, τα μέλη του «Cromwell» προειδοποιούσαν σε τοίχο κουρείου στην Κερύνεια: «Προσέχετε».

Ο Δήμαρχος της πόλης, Χαρίλαος Δημητριάδης, με επιστολή του προς τον Sir Hugh Foot, κατήγγειλε τη δράση των μυστικών αυτών ομάδων. Επίσης, σε έλεγχο περαστικού οδηγού από την Αμμόχωστο, Βρετανοί στρατιώτες κατέστρεψαν την ταυτότητά του γράφοντας: «Προειδοποίησις. Ο Κρόμβελ είναι εδώ». Τις ίδιες μέρες, σε αυτοκίνητο Δημοτικού υπαλλήλου της Λευκωσίας (το οποίο, μάλιστα, βρισκόταν σταθμευμένο στο Δημοτικό Μέγαρο της πόλης) αναγράφηκε το ακρωνύμιο της Α.Κ.Ο.Ε.

Αξιοσημείωτο είναι ότι συνθήματα των ομάδων αναγράφηκαν την ίδια περίοδο στο τυπογραφείο στο οποίο εκδιδόταν η εφημερίδα Χαραυγή, εκφραστικό όργανο της Αριστεράς, αλλά και στον αθλητικό σύλλογο «Πρόοδος» του χωριού Μια Μηλιά, καθώς και στο παράρτημα της ΠΕΟ στην Κυθραία.

Αντίκτυπος

Οι δύο ομάδες έδρασαν σε μια ιδιάζουσα για το νησί περίοδο, αφού το καλοκαίρι του 1958, αφ’ ενός πρόβαλλε η απειλή επιβολής του Σχεδίου Macmillan και, αφ’ ετέρου, οι διακοινοτικές ταραχές είχαν κορυφωθεί. Από μερίδα του πληθυσμού, ο «Cromwell» και η Α.Κ.Ο.Ε. θεωρήθηκαν ως πραγματική απειλή. Υπήρξαν σχόλια στον Τύπο μετά από επίθεση και τραυματισμό του Υποπρόξενου των ΗΠΑ στη Λευκωσία, John Wentworth, ότι η επίθεση δεν ήταν έργο Ελλήνων αλλά της T.M.T., ή του «Cromwell», ή της Α.Κ.Ο.Ε. Τα σχόλια αυτά απηχούσαν την πεποίθηση ότι στόχος των εν λόγω μυστικών ομάδων ήταν η έξαψη των παθών, η υποκίνηση του μίσους των στρατιωτών εναντίον του πληθυσμού του νησιού (στο οποίο συνηγορεί και η αδιάκριτη πρόκληση πολιτών, ακόμα και μελών της Αριστεράς) και η ανάληψη εκ μέρους τους πράξεων, τις οποίες η Κυβέρνηση και τα στρατεύματα δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιήσουν φανερά.

Ο ιρλανδικής καταγωγής δημοσιογράφος, Charles Foley, αναφερόμενος σε «ανόητους» και «ψυχοπαθείς», καλούσε μέσω της εφημερίδας του, Times of Cyprus, την κυβέρνηση του νησιού να σταματήσει εν τη γενέσει του το φαινόμενο. Σύμφωνα με δημοσίευμα της Ελευθερίας της Λευκωσίας, ο Foot εθεωρείτο από κύκλους της Εθναρχίας ότι ανεχόταν τη δράση των μυστικών αυτών ομάδων (σε αντίθεση με τον Harding). Παρ’ όλα αυτά, ο Κυβερνήτης είχε διατάξει την πραγματοποίηση ερευνών που κατέληξαν στη σύλληψη του δεκανέα Brian Edward Ford, επικεφαλής ομάδας 16 ανδρών οι οποίοι θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τις προκηρύξεις του «Cromwell».

Ο συλληφθείς δικάστηκε και τιμωρήθηκε για προκληθείσα ζημιά στην τάξη και πειθαρχία του βρετανικού στρατού. Η συζήτηση για τις ομάδες «Cromwell» και Α.Κ.Ο.Ε. έληξε με την τιμωρία μερικών ακόμα στρατιωτών, οι οποίοι στάλθηκαν πίσω στη Βρετανία. Οι ποινές που επιβλήθηκαν προκάλεσαν συζήτηση στη Βουλή των Κοινοτήτων, με τον  Εργατικό βουλευτή, George Wigg, να τονίζει ότι έπρεπε να γίνει κατανοητό από την ελληνική κοινότητα της Κύπρου πως οι Βρετανοί βουλευτές δεν συγκάλυπταν τα όποια λάθη των στρατιωτών που υπηρετούσαν στο νησί.

Στα τέλη του 1958 κυκλοφόρησαν προκηρύξεις και μιας τρίτης βρετανικής μυστικής στρατιωτικής ομάδας, της I.C.O. Τα αρχικά της οργάνωσης είναι ακρωνύμιο του «Insurgent Corrective Organisation», ενώ μόλις είχε κάνει την εμφάνισή της θεωρήθηκε ότι η επωνυμία ήταν «Immediate Counter Offensive». Η I.C.O. διακήρυσσε ότι η προσαγωγή των «τρομοκρατών» στο δικαστήριο δεν ήταν πλέον λύση, προκρίνοντας εμμέσως την αυτοδικία. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, σύμφωνα με την Ελευθερία της Λευκωσίας, τα φυλλάδια είχαν κυκλοφορήσει σε χαρτί με το υδατόσημο της Κυβέρνησης.

Εν τέλει, οι μεγαλόστομες εξαγγελίες των ομάδων σε συνάρτηση με την πενιχρή τους δράση, είχαν ως αποτέλεσμα τη συχνή διακωμώδησή τους. Χαρακτηριστικό είναι σατιρικό χρονογράφημα του Φαρ. (=Αντώνη Φαρμακίδη), στην εφημερίδα Αλήθεια, τον Σεπτέμβριο του 1958: «Κρόμβελ: (Παραπαίει ολίγον, ίσως διότι έχει πιη μερικά ουίσκι με σόδα παραπάνω). Άι αμ Κρόμβελ. Γες… Γες είμαι το Κρόμβελ. Άι φοβούμαι νόποτι. Ήρθα Κύπρος να γλυτώσει φρομ δε Εόκα. Μάι οργάνωσις ις γκόινγκ ττου συντρίψεις Εόκα, Πέκα, Ανέ. Άι Κρόμβελ εντ μάι σιδηράς άνδρες μου, θα κτυπήσεις αμείλικτος και θα πιάνεις τον Γρίβας. Φωνή εκ της πλατείας: Εν να πιάσεις τζι  εσύ, όπως και άλλοι, τον νούρον του».

*Υποψήφιος διδάκτωρ Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου

Πηγή: Από τον Φιλελεύθερο

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *