Παιχνίδια Γερμανών με την εικόνα της Κύπρου: Πως νομιμοποιήθηκε το μνημόνιο: Μετατροπή της χώρας μας από Θύμα σε Θύτη

German Chancellor Angela Merkel (L) and Cypriot President Nikos Anastasiadis shake hands as they pose for the media during a joint press conference at the Federal Chancellery in Berlin, Germany, 06 May 2014. Cypriot President Nikos Anastasiadis is on an official visit to Germany. EPA/KAY NIETFELD

Του Κώστα Βενιζέλου

Η εικόνα της Κύπρου που ήταν μία εικόνα θύματος ή μιας χώρας που αντιμετώπιζε πρόβλημα λόγω της τουρκικής εισβολής μετατράπηκε κατά την περίοδο της κορύφωσης της οικονομικής κρίσης,  σε μία χώρα που παράγει πρόβλημα με αρνητικές προεκτάσεις. Αυτά μεταξύ άλλων, αναφέρεται σε έρευνα (το Κυπριακό Μνημόνιο στον Γερμανικό Πολιτικό Λόγο), που έγινε από το Εργαστήριο Στρατηγικής Επικοινωνίας και Μέσων Ενημέρωσης, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Πειραιώς.

Η Κύπρος από την εικόνα του θύματος πέρασε στην εικόνα του θύτη. Όπως αναφέρεται στην έρευνα, στο γερμανικό λόγο υπήρχαν προβολές σχετικά με την υπαιτιότητα της Κύπρου και την ανικανότητα της κυβέρνησής της για σωστή οικονομική διαχείριση. Για την έρευνα συζητήσαμε με τον Νεόφυτο Ασπριάδη, Υποψήφιο Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πειραιά.

Έχετε κάνει μια έρευνα για το κυπριακό Μνημόνιο στον Γερμανικό πολιτικό λόγο. Μια έρευνα που δεν έχει γίνει ποτέ στο παρελθόν. Γιατί είναι σημαντικό να ξέρουμε την εικόνα της Κύπρου στην Γερμανία;

– Ξεκινήσαμε από την παραδοχή ότι κομματικό σύστημα διαμορφώνει τις εικόνες των κρατών. Και αυτό συμβαίνει σε δύο επίπεδα. Πρώτον, η συμπεριφορά του κομματικού συστήματος της Κύπρου, η ρητορική του και τα μέτρα που παίρνει, επηρεάζουν την διεθνή εικόνα της Κύπρου. Δεύτερον, το κομματικό σύστημα της Γερμανίας αξιοποιεί την εικόνα της Κύπρου, όπως και πολλών άλλων χωρών που εμπλέκονται στην οικονομική κρίση, για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του, για να «κάνει παιχνίδι». Η οικονομική κρίση ανέδειξε τον ηγεμονικό ρόλο της Γερμανίας μετατρέποντας την οικονομική της ισχύ σε πολιτική κυριαρχία. Ο τρόπος με τον οποίο η Γερμανία «κατανοεί» τις χώρες της οικονομικής κρίσης και συγκροτεί την εικόνα τους αποτελεί αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η ρητορική της Γερμανίας λειτουργεί καθοριστικά για την ρητορική πολλών Ευρωπαϊκών κρατών, συχνά της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πως κατασκευάζονται και πως νομιμοποιούνται κεντρικές επιλογές που αφορούν την Κύπρο και της άλλες χώρες της οικονομικής κρίσης στο εσωτερικό της Γερμανίας; Μην ξεχνάτε αναγκαία συνθήκη για να θυματοποιήσεις κάποιον και πολύ περισσότερο  μία χώρα είναι να έχεις νομιμοποιήσει μέσα σου αυτή την θυματοποίηση, να θεωρείς ότι το κόστος που επιβάλλεις είναι εύλογο, αναγκαίο και ηθικά αποδεκτό. Ποιος είναι ο ρόλος των ιδεολογικών αγκυλώσεων της Γερμανικής ελίτ; Πως συγκροτείται το εθνικό συμφέρον και πως επιδρά ο κομματικός ανταγωνισμός στο εσωτερικό του πολιτικού συστήματος. Για να μπορούμε να διαχειριστούμε αποτελεσματικά την εικόνα μας  οφείλουμε να γνωρίζουμε τις δυναμικές που αναπτύσσονται στα κεντρικά πεδία, και η Γερμανία είναι κεντρικό πεδίο για όλους μας. Η έρευνα που δημοσιεύτηκε στο τελευταίο τεύχος του Cyprus Review για την κρίση αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου ερευνητικού έργου με τιτλο: «Εικόνες Κρατών και Κομματικά Συστήματα: Η Περίπτωση της Οικονομικής Κρίσης» η οποία γίνεται από το Εργαστήριο Στρατηγικής Επικοινωνίας και Μέσων Ενημέρωσης, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Πειραιώς.

-Ποιος ο στόχος της έρευνας σας;

– Στόχος: Πρώτον, εξετάζουμε πως απεικονίζεται η Κύπρος, μία χώρα με οικονομική κρίση εκείνη τη περίοδο, από την πολιτική ελίτ της Γερμανίας,  πως τα πολιτικά κόμματα της Γερμανίας αντιμετώπισαν στο εσωτερικό επίπεδο τη κατάσταση αυτή και τρίτον,  ποιες ήταν οι στρατηγικές που χρησιμοποιήθηκαν και οι πολιτικές τους προεκτάσεις. Χρησιμοποιήθηκε η μεθοδολογία της ποιοτικής ανάλυσης περιεχομένους των δελτίων τύπου των πολιτικών κομμάτων της Γερμανίας κατά την περίοδο  25/02 – 18/04/2013 οπότε εντείνονταν οι συζητήσεις για το Μνημόνιο της Κύπρου.

-Πως διαμορφώνουν τα Γερμανικά κόμματα την εικόνα της Κύπρου; Ποια ήταν τα βασικά σας ευρήματα;

-Η διαμόρφωση εικόνων για άλλα κράτη στον πολιτικό λόγο μιας χώρας είναι κάτι σύνηθες στη πολιτική επικοινωνία και πολλές φορές γίνεται στοχευμένα προκειμένου να διαμορφώσει αντιλήψεις τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές περιβάλλον.

Από την έρευνα προέκυψε ότι οι αποδόσεις ευθυνών τόσο για την οικονομική κρίση όσο και τη στάση της Γερμανίας απέναντι στη Κύπρο συνδιαμόρφωναν την εικόνα της Κύπρου στα μάτια τόσο των ίδιων των Γερμανών όσο και των Ευρωπαίων οι οποίοι γινόταν έμμεσοι αποδέκτες των μηνυμάτων αυτών. Η διαδικασία αυτή εντείνεται σε καταστάσεις κρίσης και ιδιαίτερα όταν η αντίθετη αφήγηση από το εν κρίση κράτος δεν είναι εξίσου  ισχυρή. Η διαμόρφωση των απεικονίσεων την Κύπρου δεν έγινε πρωτογενώς,  αποτέλεσμα μιας επί τούτου οργανωμένης  επικοινωνιακής εκστρατείας κατά της Κύπρου για διαμόρφωση αντιλήψεων αλλά δευτερογενώς ως αποτέλεσμα του παιγνίου απόδοσης ευθυνών (Blame game) που ξεκίνησε με αφορμή το Κυπριακό Μνημόνιο.

-Έχετε διαπιστώσει δείγματα αυτοκριτικής από την γερμανική πλευρά σε ό, τι αφορά τη στάση της χώρας έναντι της Κύπρου;

 -Όταν ξεκινάει οικονομική κρίση στη Κύπρο, ο ηγετικός ρόλος της Γερμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εμπεδωθεί, όπως επίσης έχει εμπεδωθεί και η αντίληψη ότι η σημαντική χρονική καθυστέρηση της Γερμανίας να ανταποκριθεί στην οικονομική κρίση της Ευρωζώνης είχε διευρύνει την κρίση. Στη περίπτωση της Κύπρου, οι αποφάσεις θεωρήθηκαν ιδιαίτερα αυστηρές σε σχέση με τις ανάγκες διαχείρισης της κρίσης, αυτό δημιούργησε την δυνατότητα να προκύψουν κατηγορίες για πολιτικές και οικονομικές σκοπιμότητες. Έτσι τα πολιτικά κόμματα και κυρίως το κυβερνών κόμμα στη Γερμανία εμμέσως έπαιρναν αμυντική στάση απαντώντας προκαταβολικά για τέτοιου είδους κατηγορίες. Η πολιτική συζήτηση στη Γερμανία για το Κυπριακό Μνημόνιο εξελίχθηκε σε μία άτυπη προεκλογική αντιπαράθεση ενόψει των εκλογών του Σεπτεμβρίου 2013. Το γεγονός αυτό ενέτεινε το συγκρουσιακό στοιχείο στον πολιτικό λόγο. Συχνά οι θέσεις των κομμάτων για την Κύπρο αποτελούν έναν τρόπο για να εκφράσουν  την στάση τους απέναντι στη πολιτική της κυβέρνησης Μέρκελ.

Υπό το πλαίσιο αυτό, στις πολιτικές αντιπαραθέσεις καταγράφηκαν κατηγορίες για τη στάση της Μέρκελ και για τη διαχείριση που έκανε τόσο στη Κύπρο όσο και στο σύνολο της οικονομικής κρίσης. Κυρίως, η αξιωματική αντιπολίτευση, το κόμμα των Σοσιαλδημοκρατών (SPD),  ήταν αυτό που κατηγόρησε τη Μέρκελ για ολιγωρία στην αντιμετώπιση της κρίσης γενικότερα αλλά και χαρακτήρισε ως υπερβολικά τα μέτρα που αποφασίστηκαν για τη Κύπρο. Η υπαιτιότητα αποδίδονταν στη γερμανική κυβέρνηση για τα αρνητικά αποτελέσματα της κρίσης, αλλά αυτό γινόταν κυρίως σε επίπεδο εσωτερικού πολιτικού ανταγωνισμού. Η Κυβέρνηση, ωστόσο, φάνηκε να νοιώθει υπεύθυνη για την κρίση της Κύπρου και για τον λόγο αυτόν επιστράτευσε στρατηγικές ανάταξης εικόνας προδραστικά.

 -Η οικονομική κρίση στην Κύπρο έχει επηρεάσει την εικόνα της χώρας;

-Η οικονομική κρίση άλλαξε το αντιληπτικό πρίσμα υπό το οποίο γινόταν μέχρι τότε αντιληπτή η Κύπρος. Η εικόνα της Κύπρου που ήταν μία εικόνα θύματος ή μιας χώρας που αντιμετώπιζε πρόβλημα λόγω της τουρκικής εισβολής μετατράπηκε σε μία χώρα που παράγει πρόβλημα με αρνητικές προεκτάσεις. Από την εικόνα του θύματος πέρασε στην εικόνα του θύτη. Στο γερμανικό λόγο υπήρχαν προβολές σχετικά με την υπαιτιότητα της Κύπρου και την ανικανότητα της κυβέρνησής της για σωστή οικονομική διαχείριση.

Ένα άλλο πρόβλημα που αντιμετώπισε η Κύπρος εκείνη τη περίοδο και φαίνεται και στο γερμανικό πολιτικό λόγο, είναι το γεγονός πως η Κυπριακή κρίση εκλήφθηκε αρχικά ως συνέχιση της Ελληνικής οικονομικής κρίσης με αποτέλεσμα να μεταφερθούν όλα τα αρνητικά στερεότυπα και αφηγήματα από την Ελληνική κρίση στη Κυπριακή. Αυτός πιθανώς να ήταν και ο λόγος αρχικά, που η Γερμανική πολιτική φάνηκε να εξαντλεί την αυστηρότητά της στη Κύπρο, επιβάλλοντας τα capital controls και το μεγάλο κούρεμα καταθέσεων.

-Ποιες ήταν οι εικόνες που παρήγαγαν τα πολιτικά κόμματα της Γερμανίας για τη Κύπρο;

-Όσον αφορά τις εικόνες που πρόβαλαν τα πολιτικά κόμματα της Γερμανίας αυτές διέφεραν ανάλογα με τη στοχοθεσία του κάθε πολιτικού κόμματος και τη πολιτική ιδεολογία του. Συγκεκριμένα, τα κυβερνητικά κόμματα έκαναν λόγο για «φορολογικό παράδεισο» και για «ξέπλυμα μαύρου χρήματος της ρωσικής μαφίας» δίνοντας έμμεση υπαιτιότητα στη Κύπρο για τη κρίση. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα η Κύπρος να γίνεται αντιληπτή ως ένα κράτος καταχραστής της Ευρώπης και ανάξιο βοηθείας θύμα.

Το Σοσιάλδημοκρατικό Κόμμα (SPD) εστίασε στην Ρωσική μαφία, την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Μέρκελ και το σύνολο της γερμανικής κυβέρνησης. Με αυτόν τον τρόπο διαφοροποιούνταν από την κυβερνητική γραμμή, δίνοντας έμφαση σε εξωγενείς, σε σχέση με τη Κύπρο, παράγοντες με αποτέλεσμα η υπαιτιότητα για τη κρίση να μην αφορά άμεσα τη Κύπρο. Ο στόχος βέβαια ήταν να «χτυπήσει» τη πολιτική της Μέρκελ για εσωτερικά οφέλη.

Εδώ έχει ενδιαφέρον, ωστόσο, ότι το «όχι» του κυπριακού κοινοβουλίου στο Μνημόνιο δυσαρέστησε τη γερμανική ηγεσία και εκλήφθηκε από τα κόμματα ως έμμεση κατηγορία και επίθεση στη πολιτική της Γερμανίας. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να υπάρχει ένας μικρός διχασμός στη στρατηγική των κομμάτων. Από τη μία η άρνηση αυτή εκλαμβανόταν σε όρους διακρατικής σύγκρουσης προκαλώντας την ενδοκρατική συσπείρωση. Από την άλλη, η πολιτική της Γερμανίας και οι επικείμενες εκλογές αυξάναν τη διακομματική σύγκρουση. Κυρίως τα κυβερνητικά κόμματα ήταν αυτά που επιθυμούσαν η αντιπαράθεση να λάβει διακρατικό χαρακτήρα για να ενισχύσουν την θέση τους στο εσωτερικό και να αποφύγουν τη κριτική για τη πολιτική που ακολουθούν. Αυτό φάνηκε να επιτυγχάνεται καθώς παρόλη την αντιπαράθεση δεν υπήρξε μεγάλη αντιπαλότητα ανάμεσα στα πολιτικά κόμματα. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την εσωτερική συσπείρωση έστω και μερική, και την ενίσχυση των αρνητικών εικόνων για την Κύπρο.

Επτά παράγοντες για την κρίση

-Μέσα από την έρευνα σας έχουν κωδικοποιηθεί τα αίτια της κρίσης;

-Δεν εξετάζουμε τα πραγματικά αίτια αλλά τον τρόπο με τον οποίο το κομματικό σύστημα της Γερμανίας κατασκεύασε ρητορικά αυτά τα αίτια. Το Γερμανικό κομματικό σύστημα αποδίδει τα αίτια για τη κρίση της Κύπρου σε επτά κύριους παράγοντες: Την ίδια τη Κύπρο, το Κυπριακό Κοινοβούλιο, τον Κυπριακό Τραπεζικό Σύστημα, τη Ρωσική Μαφία, την Ελληνική Οικονομική Κρίση, την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Άνγκελα Μέρκελ. Τα κύρια στοιχεία που επικράτησαν αφορούσαν τη Κύπρο ως κράτος, το κοινοβούλιο για το «όχι» και τον Τραπεζικό τομέα.

Οι αποδόσεις αυτές δείχνουν πως αντιλήφθηκαν τα κόμματα της Γερμανίας τα αίτια της Κυπριακής κρίσης. Η Κυβέρνηση θέλοντας να αποδώσει κατηγορίες προς τη Κύπρο εστίασε σε όλα τα σχετικά με τη Κύπρο, το Κοινοβούλιο, το φορολογικό παράδεισο για τη μαφία κλπ. Έτσι οι αντιλήψεις για τα αίτια της κρίσης εστίασαν σε τρία βασικά στοιχεία όπως τον Κυπριακό τραπεζικό τομέα, το φορολογικό παράδεισο και την Ρωσική μαφία αποδίδοντας πλήρη ευθύνη για τη κρίση στην ίδια τη Κύπρο ως χώρα. Οι παθογένειες του συστήματος ήταν υπεύθυνες για την οικονομική κρίση. Και αυτό ήταν κάτι που προβάλλονταν συστηματικά κυρίως από τα κυβερνητικά κόμματα.

Οι εξελίξεις στο Κυπριακό λειτούργησαν ως διεμβολισμός στην αρνητική εικόνα

  • Έχει καταφέρει η Κυβέρνηση της Κύπρου να αλλάξει την εικόνα της χώρας;

Η συγκεκριμένη εικόνα της Κύπρου που καλλιεργήθηκε κατά τη περίοδο της οικονομικής κρίσης δεν διατηρήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως συνέβη με την Ελλάδα. Αμέσως, μετά τις πρώτες ενδείξεις εξόδου από τη κρίση, το αφήγημα αυτό άρχισε να φθίνει. Ειδικά δε, μετά την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό η εικόνα αυτή αποσοβήθηκε τελείως επιστρέφοντας στη προγενέστερη εικόνα που ήταν αυτή του θύματος της Τουρκικής εισβολής.

Λίγο καιρό πριν έκλεισαν πέντε χρόνια από την έναρξη της οικονομικής κρίσης στη Κύπρο. Η εικόνας της κρίσης δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου πλέον, ενώ οι επανέναρξη των διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό που ξεκίνησαν πριν καιρό, λειτούργησαν ως διεμβολισμός στην εικόνα ενισχύοντας τις εικόνες από το πιο έντονο πρόβλημα της Κύπρου, αυτό της διχοτόμησης.

 Συγγραφείς της έρευνας

Ασπριάδης Νεόφυτος, Υποψήφιος Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πειραιά,Ερευνητής στο Εργαστήρι Στρατηγικής Επικοινωνίας και Μέσων Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Πειραιά, asprto@gmail.com.

 Σαμαράς Αθανάσιος, Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών Πανεπιστημίου Πειραιά, Διευθυντής Εργαστηρίου Στρατηγικής Επικοινωνίας και Μέσων Ενημέρωσης, ath.samaras@usa.net

 Παπαϊωάννου Αριστείδης, Συνεργάτης Ερευνητής, Εργαστήρι Στρατηγικής Επικοινωνίας και Μέσων Ενημέρωσης, Πανεπιστήμιο Πειραιά

  

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *