Σατιρίζοντας το κυπριακό ιδίωμα στην Κωνσταντινούπολη του 1872  

FILE PHOTO. Το σύμβολο της Ορθοδοξίας στην Κωνσταντινούπολη, ο επιβλητικός ναός της Αγιάς Σοφιάς.  

Του Πέτρου Παπαπολυβίου*

Στο τέταρτο τεύχος του εξαμηνιαίου περιοδικού «Κυπριακή Εστία», που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες και είναι αφιερωμένο στον Κώστα Γ. Γιαγκουλλή και στο θεμελιώδες συγγραφικό και ερευνητικό του έργο στη μελέτη τής κυπριακής λαϊκής γραμματείας και διαλέκτου, περιλαμβάνεται και το άρθρο μου «Σάτιρα στο κυπριακό ιδίωμα στην εφημ. “Ο Διογένης” της Κωνσταντινούπολης, Αύγουστος – Σεπτέμβριος 1872».

Πρόκειται για την αποθησαύριση τριών κειμένων στο κυπριακό ιδίωμα, που σατιρίζουν την εκκλησιαστική / πολιτική επικαιρότητα του καλοκαιριού του 1872. Ο «Διογένης» εκδιδόταν στην Κωνσταντινούπολη, το 1870-1873, στα γαλλικά, ελληνικά και τουρκικά. Ήταν από πρώτα σατιρικά έντυπα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και η πρώτη εφημερίδα της Κωνσταντινούπολης που δημοσίευσε γελοιογραφίες. Υπέστη πολλές διώξεις, και τελικώς απαγορεύτηκε η κυκλοφορία του. Εκδότης της εφημερίδας ήταν ο Θεόδωρος Κασάπης και ανάμεσα στους συνεργάτες του φύλλου ήταν οι Κλεάνθης Τριαντάφυλλος (ο κατοπινός «Ραμπαγάς») αλλά και ο Ναμίκ Κεμάλ, εξόριστος για τις ιδέες και τα κείμενά του στην Αμμόχωστο (1873-1876).

Στην εφημερίδα δημοσιεύονταν συχνά κείμενα που υπέγραφαν διάφορα φανταστικά πρόσωπα – άτυποι εκπρόσωποι γεωγραφικών περιοχών ή εθνικών/ θρησκευτικών ομάδων, τα οποία διακωμωδούσαν τις αντίστοιχες γλωσσικές εντοπιότητες. Σε αυτή την κατηγορία εντάσσονταν και οι τρεις «κυπριακές» επιστολές, που γράφτηκαν στο περιθώριο της Τοπικής Συνόδου της Κωνσταντινουπόλεως του 1872, που ανακήρυξε σχισματική τη βουλγαρική εκκλησία. Σε αυτήν μετείχε, μαζί με τους Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας, και ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Σωφρόνιος Γ’, ο Φοινιεύς. Αντίθετα, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Κύριλλος Β’ αποχώρησε από τη Σύνοδο, μη επιθυμώντας την καταδίκη του βουλγαρικού «εθνοφυλετισμού», με την πρόφαση της ανάγκης εσπευσμένης επιστροφής του στους Αγίους Τόπους. Στην απόφασή του συνέβαλαν και οι πιέσεις του Ρώσου πρέσβη στην Υψηλή Πύλη. Ο Ιεροσολύμων είχε συνταξιδέψει με τον Σωφρόνιο προς την Κωνσταντινούπολη και φαινόταν ότι είχε επηρεάσει με τις απόψεις του τον Κύπριο Αρχιεπίσκοπο, που αρχικά έκλινε κι αυτός προς τη μη ανακήρυξη του βουλγαρικού σχίσματος. Γενικά, ο Σωφρόνιος ήταν από τα κεντρικά πρόσωπα της Συνόδου, εξέφρασε αρκετές φορές τις αντιρρήσεις του και προσπάθησε να αποφευχθεί το σχίσμα.

Δύο από τα τρία δημοσιεύματα φέρεται να εστάλησαν, σατιρική αδεία, από την Κύπρο. Το πρώτο αποτελεί και έμμεση πίεση προς τον Σωφρόνιο, στο διάστημα που φαινόταν να δίσταζε να ταυτιστεί με τη σκληρή γραμμή του Οικουμενικού Πατριάρχη Ανθίμου Στ’ στο βουλγαρικό ζήτημα. Στο δεύτερο δημοσίευμα, κι αφού ο Σωφρόνιος είχε πια προσυπογράψει την ανακήρυξη του βουλγαρικού σχίσματος, οι… (φανταστικοί) αθώοι Κύπριοι συντάκτες έχουν μείνει εκτεθειμένοι επειδή πίστεψαν στις κατηγορίες εναντίον του Αρχιεπισκόπου τους και ζητούν τη συγγνώμη του. Παράλληλα, γίνονται σατιρικές αναφορές στο αυτοκέφαλο της Κυπριακής Εκκλησίας, στις ρωσικές παρεμβάσεις, στην «εξαγορά» του Ιεροσολύμων Κυρίλλου Β’, στον ρόλο των προεστών που συνόδευαν τον Σωφρόνιο (Γεώργιος Γλυκύς και Αντώνιος Τριανταφυλλίδης). Τα τρία δημοσιεύματα καταγράφουν τοπωνύμια, συνήθειες και προϊόντα της Κύπρου που δεχόμαστε ότι αποτελούσαν στερεότυπες εικόνες της μεγαλονήσου στην Κωνσταντινούπολη του 1872: η επίκληση στην Παναγία του Κύκκου και τον Άγιο Παντελεήμονα, τα χαλλούμια, τα τυρκά της Ακαθούς, το απόκτι, η λούντζα, τα αμπελοπούλια (του αλάτου) και η κουμανταρία του Αγίου Μάμα(Λεμεσού). Σε μια εποχή που (και πάλι) η Κυπριακή Εκκλησία έπρεπε να επιλέξει μεταξύ Φαναρίου και Μόσχας…

Ως προς τη γλώσσα, πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα αθησαύριστη προσπάθεια ευθυμογραφικής αποτύπωσης του κυπριακού ιδιώματος σε μια σατιρική εφημερίδα της Πόλης, στα τέλη της Τουρκοκρατίας στην Κύπρο. Ένα μικρό παράδειγμα:

«Αναφορά των Κυπρίων προς τον Αρχιεπίσκοπον αυτών.

Μακαριώτατε,

Αν εν αλήθεια τούτα π’ ακούσαμε που δκιο αθρώποι π’ ούρταν που την Μπόλη, για την Μακαριότητά σου, εν αντροπής.

Έντζε ξέρεις ήντα ήρταν τζείπαν. Είπα μμας ότι πως εγίνηκες ένα με τον Μπατριάρχη τ’ άι τάφου τζεχωρίσθηκες που τον Μπατριάρχη τον μεγάλο, τζε θέλεις να πάρης τημ πάρτη τους βουργάριδες για να κάμης το γκέφι του Ρούσου· εμείς τέθκιον πράμαν δεν το ποφέρκομε ποττές, τζιάν γελασθής τζε κάμης το, να μας λαώση η Παναΐα του Τζίκκου τζιάν αφήσουμε το παμπόρι που σε φέρνει να κουστερκάση στο γιαλό.

Είσε στο σέρι μας· με θωρείς τους άλλους τους δεσποτάδες που τους ρίζουν οι Πατριαρκάδες· εσύ είσαι αυτοτσέφαλος, με γενής τζεκακοτζέφαλος· εμείς είμαστιν χρισκιανοί ορθόδοξοι τζε τη μπίστι μας εν τζαλλάσομέν τη όι ο ρούσος, ο Χριστός ο ίδιος να κατεβή, έν τζαλλάσημα στη, μα τημ Παναΐαν! Ορπίζουμε με τάλλο το παμπόρι να κούσομε καλά χαπάρκα τζενά χαρούμε. (…) Νάχουμε την εφτζή σου!»

 

*Aναπλ. καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου

www.papapolyviou.com

 

 

 

 

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *